VAROA DESTRUKTOR

Cetverogodišnja istraživanja varoe dr. Denisa andersona iz Cambere (Auatralija), pocev od 1989. godine pa nadalje, na pcelama Novog Zelanda, Nove Gvineje, Jave, Njemacke, u ukupno 32 zemlje svijeta, pokazala su da postoji 20 podvrsta varoa azijske pcele. Dvije podvrste se razlikuju i to:
1. Varoa Jakopsoni (Varoe Jacobsoni) mala varoa i
2. Varoa destruktor (Varoe destructor) velika varoa, po Andersonu.
Ispitivanjem DNK ustanovljeno je da se lanci DNK znatno razlikuju kod ove dvije podvrste varoa.
Varoa nazvana Jakopsoni je u stvari varoa destruktor po Andersonu. Samo dvije od 20 podvrsta varoa napadaju evropsku pcelu i to:
– korejska destruktor podvrsta i
– japansko- tajlandska destruktor podvrsta.
Mala podvrsta nema sposobnost razmnožavanja na evropskoj pceli. Izvjesna još neodredjena hemijska supstanca- feromon evropske pcele privlaci varoe destruktor, koja odgovara feromonu urodenog domacina azijske pcele, dok malu varou (Varou Jakopseni) ne privlaci taj feromon. Sada se ispituje taj feromon kako bi se isti oslobodio (odstranio) na evropskoj pceli i time odbila privlacnost varoe destruktor, stvarajuci kroz niz generacija otpornost pcela, da bi se dobile pcele za uzgoj potpuno otporne na vorou.

BIOTEHNICKE METODE SUZBIJANJA VAROE

Suzbijanje varoe pomocu okvira gradjevnjaka
Okvir gradjevnjak je normalni-standardni okvir košnice s kojim se tipom košnice inace pcelari, bez uvucenih žica. U okvir se uzdužno po sredini okvira ugradi letvica i u jedan pregradak se stavi satna osnova, a u drugi samo na vrhu pocetna traka od satne osnove, širine svega jedan centimetar, ili se u oba odjeljka stave samo trake. Obicno se u košnicu stave tri takva okvira i to jedan u sredini legla, a ostala dva da budu kao krajnji okviri do stranica košnice. Pcele za 2-3 dana izgrade trutovsko sace, bez obzira što su trake za radilicno sace, koga izrade na cijelom okviru. Matica ce u daljnja 2-3 dana zaleci to trutovsko sace. Poslije najkasnije 5-7 narednih dana sace treba izrezati, a ostaviti ponovo samo trake, radi nastavka postupka. Ukoliko se u roku 5-7 dana sace ne bi izrezalo, pcele bi nepotrebno trošile mlijec na trutovsko leglo. S izmjenom tri okvira gradevnjaka u razmaku od 5 dana u vrijeme razmnožavanja varoe, varoa ce se smanjiti za 50%. Ovaj postupak se naziva uzgojno-biološka metoda uništavanja varoe ili fizicko uništavanje varoe. Moguce je pospješiti polaganje jaja varoe prije poklapanja trutovskog i radilicnog legla dimljenjem zajednica u proljece fenotiazinom, poslije cega se isijece leglo i uništi.

Suzbijanje varoe isijecanjem radilicnog legla
Jedan od biotehnickih postupaka je i isijecanje radilicnog legla. Isijecanje radilicnog legla u proljece moguce je skoro u potpunosti odstraniti varoe u pcelinjoj zajednici. Matica se ogranici na jedan okvir i kada je leglo pokriveno, matica se prebaci i ogranici na drugi okvir. Prije izvodenja ijedne mlade pcele, leglo se isijece i spali. Postupak se ponovi na nekoliko takvih okvira i stare varoe budu uništene. Postupak se ne smije oduljiti, jer bi zajednica zbog nedostatka mladih pcela znatno oslabila, pa i uginula.

Suzbijanje varoe isijecanjem trutovskog legla
Moguce je i isijecanje trutovskog legla ili samo srezivanje trutovskog legla tako da se odsjeku samo glave trutova, kad je trutovsko leglo staro 13-14 dana, odnosno poklopljeno približno 8 dana, a pcele ce same ocistito sace.

Suzbijanje varoe pomocu okvira za lovljenje varoe
Jakovljev (1998.) u kasno proljece izvadi iz nekoliko košnica sve okvire s poklopljenim radilicnim leglom i okvire pred samo poklapanje legla i pcelama, ali bez matice, i smjesti u praznu košnicu. S obzirom na to da nemaju maticu, medu pcelama ne dolazi do medusobnog trvenja. Kako na nekom okviru bude i pokoje tek položeno jaje, pcele izvedu sebi novu maticu, koja pocne polagati jaja kad na okvirima više nema starog pcelinjeg legla niti varoa. Tada ubaci u košnicu 1-2 okvira sa mladim nepoklopljenim leglom, koji se nazivaju okviri za lovljenje varoe, u koje se skuoe sve varoe radi polaganja jaja. Kad je leglo poklopljeno, okvir za lovljenje se izvadi i sace pretopi. Jednokratnom upotrebom ovog okvira, uklanja se oko 80% varoa. Postupak se može ponoviti nakon 5-6 dana. Postoje i druge biotehnicke metode suzbijanja varoe i o njima ce biti rijec kasnije.

ORGANSKE KISELINE

Za suzbijanje varoe upotrebljavaju se i organske kiseline. U ovu svrhu, najbolja je mravlja kiselina.

Mravlja kiselina
Mravlja kiselina spada u nepiretroidni akaricid isparavajuceg dejstva. Nanosi ae na pamucnu krpu (vileda krpu,spužvastu krpu ili truleks)velicine oko 20×20 ili 30×5 cm, koja se stavlja na plasticnu Hanemanovu rešetku iznad najgornjeg korpusa košnice. Pare mravlje kiseline su teže od zraka i padajuci se rasprše po citavoj košnici, prodiruci djelomicno i u zatvorene celije saca s leglom, nanoseci štetu larvama (licinkama) i formiranim krpeljima-varoama, a i mladim maticama. Najbolje je nabaviti gotovu vecpripremljenu otopinu za primjenu. Upotrebljava se 60, 85 i 98 postotna koncentracija mravlje kiseline, pa je i doziranje razlicito. Ako pcelar sam spravlja potrebnu koncetraciju, u posudu se prvo uspe voda pa onda kiselina, nikako obrnuto. Najbolje doziranje je pomocu menzura ili šprica s iglom za injekcije, i to ravnomjernim ubadanjem igle po cijeloj krpi, poslije cega prskalicu treba dobro oprati izvana i iznutra. Za LR košnicu od dva korpusas u tretmanu od 14 dana uzastopno svaki dan, koliko traje razvojni ciklus varoe, potrebne su sljedece kolicine mravlje kiseline: za koncetraciju 60% (12×14 dana) =168 ml; koncetraciju 85% (8,4×14 dana) =117,6 ml, ili koncentraciju 98% (7,2×14 dana) =100,8 mililitara.
Tretiranje se pocinje obavljati u proljece u kontinentalnom dijelu zemlje oko 15 aprila pa nadalje, krajem ljeta poslije vrcanja meda oko 10. jula i pocetkom jeseni oko 25. septembra u godini. Tretman se obavlja popodne, a kod viših dnevnih temperatura, predvece, pri vanjskim temperaturama 12-20°C, kada nocne temperature nisu ispod 5°C. Pri tretiranju, lijeto košnice mora biti normalno otvoreno. Pcele u pocetku reagiraju naglim zujanjem, ali se ubrzo umire. Tretiranje mravljom kiselinom utjece na smanjenje legla, pa je poželjno zajednice prihraniti tokom ili poslije tretiranja.Tretiranje u tri godišnja vremenska perioda daje ucinak uspješnosti djelovanja preparata do 86%.
Ne ocekuje se stvaranje rezistencije (otpornosti) varoe na mravlju kiselinu. Rezidue (ostaci lijeka) u medu su minimalne, svega u kolicini do 1,2%, ne utjecu na ukus meda, brzo se gube, a nakon šest mjeseci, nema im ni traga. Med se može odmah poslije tretiranja konzumirati. Vosak takode malo upija mravlju kiselinu i brzo je gubi. U specijaliziranim pcelarskim trgovinama mogu se nabaviti i ambalažni kartoni-ulošci formata 20×30 cm natopljeni mravljom kiselinom sa 10 ml 60-postotne koncetracije (koja se najcešce i upotrebljava), što približno odgovara normativu od 12 mililitara za LR košnicu s dva korpusa. Tretiranje mravljom kiselinom iziskuje povecan radni angažman i smatra se jednim od skupljih postupaka. Sama cijena 168 ml koncetracije 60-postotne kiseline za LR košnicu s dva korpusa u jednom ciklusu tretiranja od 14 dana, iznosi oko 1,5 KM. Medutim, S ekološkog gledišta proizvodnje higijenski ispravne hrane, primjena je potpuno opravdana. Tretiranje samo mravljom kiselinom nije dovoljno.Najbolje je kombinirati s biotehnickim metodama (okviti gradevnjaci, okvir za lovljenje varoe ili ostalim metodama). Ipak, smatra se da je potrebno svake dvije do tri godine obaviti i tretiranje odabranim sintetickim akaricidom. U Ceškoj se proizvodi mravlja kiselina protiv varoe, krecnog legla i nozemoze, pod nazivom Formidol. U Njemackoj je registrirana upotreba mravlje kiseline kojom se pcele tretiraju upotrebom isparivaca, kao što je Illertisser ambalažni karton-uložak, zatim u vakum isparivacu Nassenheider i upotrebom medicinske boce, i to na tri slicna nacina.

Nassenheider-isparivac

Ovaj isparivac je od plasticne kutije, koji se stavlja na donju letvicu praznog okvira kojim se pcelari i ucvrsti ljepljivom trakom, u koga se uspe mravlja kiselina. U svaki korpus se stavi po jedan isparivac i okvir objesi uz leglo, na dnevnim temperaturama 12-30°C. Upotrebljava se 60-postotna koncetracija. Za Njemacku Zanderovu košnicu u kojoj su okviri postavljeni ” na toplo” (paralelno poletaljci), cije su dimenzije okvira 420×220 mm, a površina saca 800 cm², svaki okvir dobije po 2 ml ili pcelinja zajednica ukuono 80 mililitara. Društvima u jednom dijelu plodišta (korpusa) okvir sa isparivacem stavi se uz leglo sa suprotne strane od lijeta košnice. Kod društva sa dva dijela plodišta, dva isparivaca stave se dijagonalno. Poslije vrcanja meda potrebno je osigurati dnevnu kolicinu isparavanja 15-20 ml tokom pet dana, a nakon prihranjivanja pcela 6-10 ml tokom dana. Punjenje isparivaca se obavlja prema uputama proizvodaca isparivaca.

Medicinska bocica
Medicinska bocica je od 200 ml 85-postotne mravlje kiseline sa zatvaracem na zavrtanj i kapaljka.
Primjena medicinske bocice:
– s tanjurom-tanjurni isparivac “kratki postupak”;
– tanjurni isparivac “dugi postupak”;
– bestanjurni isparivac-spužvasta krpa, vileda krpa, truleks ili ispresavijana papirna salveta.
Nacin primjene:
Na satonoše okvira stavi se tanjuric promjera 12-14 cm, a na isti spužvasta krpa, debela vileda krpa ili ispresavijana papirna salveta. Na to se postavi pripremljena dašcica dimenzija 6x6x2 cm koja služi kao držac bocice da se ne prevrne, s rupom promjera kao vrat medicinske bocice. Prakticno, postupak je sljedeci:
Na vrat otvorene bocice natakne se dašcica, na dašcicu krpa ili salveta i to poklopi tanjurom ili bez tanjura. Sada, držeci jednom rukom bocicu, a drugom tanjur ili krpu, sve se prevrne i stavi na satonoše okvira. Potom se na taj korpus stavi jedan prazan korpus ili doboka prevrnuta hranilica, stavi poklopac i krov košnice.
Otvor bocice mora potpuno nalijegati na krpu, zbog opasnosti istjecanja kiseline. Kratki postupak se primjenjuje u dijagnosticke svrhe, a dugi i bez tanjira za tretiranje pcela Kod primjene košnice sa jednim plodištem (korpusom), na dan ispari oko 8 grama kiseline, a sa dva plodišta oko 20 g.
Napomena:
U principu sve isparavajuce materije koje su teže od zraka stavljaju se na vrh košnice da padaju, a koje su lakše od zraka stavljaju se na postavljeni dijagnosticki papir na lim za izvlacenje ispod žicane mreže na podnici, da se dižu. Medutim, moguce je da se i teže materije stave na podnicu, jer pcele u cilju provjetravanja košnice lepezanjem krila stvaraju cirkulaciju zraka, pri cemu i te materije kruže unutrašnjim prostorom košnice. Ipak, treba se pridržavati osnovnog principa, koji je nešto efikasniji.

Mlijecna kiselina
Protiv varoe upotrebljava se 15-postotna mlijecna kiselina kojom se prskaju pcele na zaleženom sacu i zidovi košnice. Postupak prskanja pcela vadenjem okvira je priljcno spor i mukotrpan, pa se radije pcele prebace usisivacem u pcelinji sanducic. U bocu od jednog litra nalije se 150 ml 97-postotne mlijecne kiseline i boca dopuni toplom vodom. Pcele se pomocu prskalice ili kantice s ružom prsksju u sanducicu. Poslije prskanja pcela kroz mrežu poklopca, sanducic se preokrene da mreža podnice bude gore i ponovo pcele prskaju, kako bi sve pcele bile poprskane. Sanducic se drži vani da se pcele osuše. Ispod nožica-nosaca sanducica stavi se dijagnosticki-kontrolni podmetac (karton, tanki štamparski lim, najbolje podnisa sa žicanom mrežom i limom ispod nje) radi kontrole otpadanja varoe sa pcela. Tretieanje se obavlja uzastopno vice puta, svakih šest dana, prije i poslije stavljanja nastavaka, da kontaktni akaricid sprijeci ulazak varoe u celije saca prije samog poklapanja legla, jer varoe koje su izašle iz saca s tek izleženim pcelama, ostaju na pcelama u košnici oko šest dana, kada ih miris metilpalmitata iz legla pred poklapanje celija mami unutra na razmnožavanje. Pri tretiranju, ruke zaštititi gumenim rukavicama, a oci naocalama. Mlijecna kiselina ne ostavlja rezidue (zaostatke lijekova) u pcelinjim proizvodima.

Oksalna kiselina
Oksalna kiselina je organska materija bez štetnih ostataka na odraslim pcelama, medu i vosku, dok je za pcelara izuzetno opasna.
Upotrebljava se 30-postotni hidrat oksalne kiseline, tj. kod H2C2O4 za prskanje pcela isto kao kod primjene mlijecne kiseline, protiv varoe. Slabo razvijena društva i nukleuse tretirati sa 30 ml, srednja sa jednim djelom plodišta (korpusom) sa 40 ml, a jaka sa dva djela plodišta sa 50 ml, ili na dva litra toplog šecernog 3-5-postotnog rastvora u destiliranoj vodi razmuti se pakovanje od 100g oksalne kiseline i pcele prskaju plasticnom špricom za injekcije po pet mililitara (kubika) preko satonoša okvira ili kapanjem otopine spravljene od kilograma šecera, litra destilovane vode i hidrat pakovanja oksalne kiseline, i prska po svakoj zaposjednutoj ulici pcela, po lijepom danu bez kiše, vjetra i temperaturi iznad 5°C, kada u košnici nema legla.Povecana doza, zatim tretiranje kad ima legla ili povecan broj tretiranja, dovodi do slabljenja ili cak propadanja pcelinjih zajednica.
Iduceg dana, na dijagnostickom podmetacu vidjeti rezultat aplikacije cija se efikasnost, prema literaturi naucnika istraživaca, navodi da je 95-postotna. S obzirom da su hidrati i dihidrati oksalne kiseline vrlo orrovni, ruke se zaštite gumenim rukavicama, na glavu se stavi plinska gas maska, a djeci onemoguci svaki pristup, radi cega i pakovanje treba cuvati na dobro zašticenom mjestu. Rok upotrebe je šest mjeseci. Vosak ne upija oksalnu kiselinu. Upotreba oksalne kiseline još nije u potpunosti ispitana.

BIOLOŠKA SREDSTVA

Timol (Thymol ili Thymolum) Thymolrahm

Timol je izopropilmetakrezol,proizvod ljekovite medonosne biljke timijan, tamjan obicni (Thyumus vulgaris L ). Timijan proizvodi timol u cvjetovima i listovima, manje-više. Iz njih se estrahuje timolovo etericno ulje iz koga se u farmaceutskoj industriji proizvodi timol, koji se upotrebljava kao biološki prirodni lijek.
Pored etericnog ulja (20-50-postotnog), timol se može dobiti i u vidu praška, kao i u obliku velikih bezbojnih kristala, koji mirišu na tamjan (timijan).
Timol u vidu praška se ne upotrebljava kao lijek, nego se od njega pravi tekuci timol. S dva grama timola pcele se prskaju po satonošama i ulicama izmedu okvira ili se u vidu kristala timol stavlja u Frakno timol okvire.
Timol ima specifican miris koji zapravo stimulira pcele na bolji rad i povecano izlijetanje iz košnice u potrazi za pašom, a mirisom vrši destrukciju (razaranje) spora krecnog legla, krpelja Acarapis wodi uzrocnika akaroze i varoe uzrocnika varooze. Timol djeluje usporeno u odnosu na sinteticke lijekove, ali se ne može pojaviti jaka zaraza.
Najbolji efekti se postižu upotrebom timola u kristalima DAB 10/PH.EUR. Vosak apsorbira timol i svakim topljenjem voska kolicina se povecava. Najmanje ga ima u sacu sa leglom, zatim sacu od legla i to znatno ispod granice tolerancije oko 0,8mg/kg, više ga ima u kalupima od istopljenog voska, a najviše u višegodišnjim pretapanjima starog voska.Prosjecan ostatak timola u medu je 0,52 mg/kg, a dozvoljena kolicina je oko 0,80 mg/kg. Timol se inace nalazi i prirodno u pojedinim vrstama meda, narocito majcine dušice, te se zato ne smatra stranom materijom.
Sadržaj timola u medu se može ustanoviti metodom gasne hromatografije sa tacnošcu od plus-minus 0,02 mg/kg.
Neki rezultati ispitivanja upotrebe timola u Njemackoj pomocu Frakno timol okvira upucuju na mogucnost pojave rezistencije (otpornosti) varoe na timol, gdje se upotrebljava od 1997. godine.

Frakno timol okvir (Frakno Thymol Frame)

U Njemackoj je patentiran i zašticen specijalni, doradeni standardni okvir za košnice u koji se stavlja timol u kristalima, protiv varoe. Zabranjuje se njegova izrada u proizvodnji za tržište i poklone, ali je dozvoljena njegova izrada i upotreba pcelarima, iskljucivo za svoje potrebe. Najbolje je upotrebljavati timol u kristalima DAB 10/PH.EUR.
Njemacki naucnici smatraju da je najbolja, najjednostavnija i najprofitabilnija upotreba timola putem Frakno timol okvira protiv krecnog legla i varoe.
Okvir se razdjeli na gornji plici odjeljak u vidu kutije, pri cijem se dnu malo odmaknuto ugradi rjede platno. Gornji dio ima poklopac od žicane mreže kroz koju pcele ne mogu prolaziti, a omogucuje protok isparljivih tvari putem strujanja zraka. Kutija ima pri samom dnu bocnih stranica prorez od 3,5 mm za cirkuliranje isparljivih materija, kao i u okviru u donjem djelu odjeljka. Isparenja mirisa timola su teža od zraka i prolaze u donji odjeljak prolazeci kroz proreze i dospijevaju u košnicu sa pcelama i leglom.
Timol je pokazao ucinkovitost omamljivanja varoa dok su još mlade (svjetlije, prozirne), pa je neophodna podnica košnice sa žicanim uloškom na izvlacenje sa limom za otpad. Pokazao je i visoku tolerantnost pcela, iako u pocetku malo reaguju. Potrebna su dva tretmana godišnje. Jedno tretiranje se, po potrebi, može obaviti od 1. do 10. maja u godini. Inace, tretiranje se obavlja poslije unosa nektara i vrcanja meda, krajem VII i pocetkom VIII mjeseca, u trajanju od osam sedmica.
Na platno se stavi 11-12 grama timola u kristalu. Okvir se postavi uz zid košnice, suprotno od lijeta ako su okviri postavljeni poprecno “na toplo”, a dva okvira uz zidove košnice ako su okviri postavljeni uzdužno “na hladno” u najgoenji korpus ili gornji dio plodišta, stavljajuci po 6g u ova dva okvira. Zbog mogucnostizaraze varoom usljed grabeža od tudica, dobro je obaviti i dopunski tretman sa jednom propisanom dozom iza posljednjeg legla, oko 10. oktobra.
Lijek se proizvodi u Njemackoj i Švajcarskoj, a posebno se treba pridržavatiuputa za doziranje.

Uvarak KAS-81
U Sloveniji se upotrebljava uvarak kao ekološki podoban prirodni pripravak kojim se obavlja prihranjivanje pcela kao dodatak šecernom sirupu i medno-šecernim pogacama, za suzbijanje i uništavanje varoe.
KAS-81 je komercijalni naziv, a uvarak se spravlja od:
-900 g osušenog pelina u cvatu
-50 g mladih proljetnih osušenih izdanaka pelina
-50 g borovih mladih proljetnih izdanaka ubranih u III ili IV mjesecu, dužine 3-4 cm i osušenih i
-10 litara vode
Navedena kolicina pelina (jednog i drugog) i borovih izdanaka prelije se vodom i kuha 2-3 sata na laganoj vatri u poklopljenom, najbolje emajliranom sudu. Nakon hladenja, uvarak se procjedi kroz dvostruku gazu.
Pcele se prihranjuju u proljece, oko 15. marta, i jesen, oko 10. jula, u kontinentalnom djelu zemlje sa jednim litrom šecernog sirupa uz dodatak 30 ml uvarka i kilogram medno-šecerne pogace uz dodatak 35 ml uvarka istodobno.
Litar sirupa pcele prenesu tokom noci, a pogacu za oko 8 dana. Na podnicu se stavi dijagnosticki podmetac premazan parafinskim uljem, jestivim uljem ili vazelinom, ako podnica nema žicanu mrežu 3×3 mm s limom ispod mreže na izvlacenje, i za 15 dana se prebroje otpale varoe radi utvrdivanja invadiranosti (zaraženosti) pcela varoom. Ostatak uvarka,poslije prihranjivanja pcela, stavi se u plasticne boce, najbolje po 1/2 litra, i cuva u dubinskom zamrzivacu do sljedeceg prihranjivanja, do godinu dana. Ovakvom prihranom pcela, varoa se uništava do 92,5%, što se smatra dovoljno efikasnim srestvom. Medutim, izuzetno je znacajno što se istovremeno stimulira i razvoj pcelinjeg legla za 30-37,8%.

Alkoholni ekstrakt pelina
Kao i uvarak, KAS-81 upotrebljava se kao ekološki podoban prirodni pripravak kojim se obavlja prihranjivanje pcela kao dodatak šecernom sirupu i medno-šecernim pogacama, za suzbijanje i uništavanje varoe.
Spravlja se na sljedeci nacin : u staklenku od 3 litra stavi se 400 g procvjetalog pelina i dolije litar 96-postotnog etilnog alkohola. Jedanput na dan se promucka, a nakon 14 dana procjediti kroz filter-papir ili dvostruku gazu.
Pcele se prihranjuju u proljece oko 15. marta i jesen oko 10. jula sa litar sirupa uz dodatak 30 ml alkoholnog ekstrakta.