AMERIČKA TRULEŽ LEGLA

Americka kuga ili americka trulež je zarazna bolest pcelinjeg legla koja se vrlo cesto i neprimjetno uvlaci, održava i širi ne samo u jednoj pcelinjoj zajednici, ili pcelinjaku, nego i u pcelinjake u okolici 3-4 km u poluprecniku i tako se širi od jednog do drugog pcelinjaka ako se ne suzbije na vrijeme i efikasno. To je oboljenje poklopljenog pcelinjeg legla, koje se prenosi inficiranjem opreme i svih pcelinjih proizvoda, a narocito u krajevima gdje se primjenjuje srlece pcelarenje, pa su i faktori koji uticu na brzo širenje više prisutni. Uzrocnik americke truleži pcelinjeg legla je golim okom nevidljivi živi organizam-bakterija (mikroorganizam) ciji je latinski naziv Bacillus larvae. Bakterija-Bacillus larvae ima dva oblika u toku svog razvoja i održavanja i to: u obliku spore i u štapicastom obliku. U prvom obliku (oblik spore) bakterija se se u spoljnoj sredini održava bez razmnižavanja duži niz godina (10-30). Spore bakterije larve su veoma izdržljive na djelovanje toplote, vlage, suncevih zraka i dr. tako da u medu koji se drži na 100°C izumiru tek poslije pola sata, u medu na normalnoj temperaturi ostaju, žive i mogu da isklijaju i nakon godinu dana. U propolisu rastvorenom u alkoholu otporne su više od 45 dana, u vosku se održavaju dugo i izumiru na 120°C tek nakon 20 minuta, u zemlji izdrže 228 dana, u isušenoj masi uginulih larvi u starom sacu, u košnicama ostaju žive 22-33 godine. Izdržljive su i na dezinfekciona sredstva u razlicitom stepenu kao i na sulfopreparate. Medutim, u drugom obliku bakterije Bacillus larvae je štapicastog oblika u kome se jedino i razmnožava, osjetljiva je na djelovanje toplote, isušivanje, dezinfekciona sredstva, sulfo-preparate i na antibiotike. I pored toga, ne može se lijeciti jer se u ovom obliku nalazi samo u pocetku bolesti i to u organizmu zaraženih larvi. Uzrocnik ulazi zajedno sa hranom u crijevo nepoklopljene larve i prelazi u njeno tkivo tek u vrijeme preobrazbe i brzo se u njoj razmnoži. Larva je tad poklopljena i brzo ugine.
Znaci bolesti

Za pcelara je prakticno jedini moguci nacin da posumnja u prisustvo bolesti kad na poklopljenom leglu prilikom pregleda primjeti ulegnute poklopce sa tamnosmedim mrljama nakvašenim od propalih larvi ili rupice na celijama koje su izbušile pcele sa namjerom da ociste stanicu. Takode, leglo je nepravilno rasporedeno mada u prvoj fazi zaraze obicno se nade samo nekoliko celija sa uginulim larvama. Ako skinemo poklopac sa celije u kojoj je uginula larva i stavimo cackalicu ili manje drvce i povucemo konstatovat cemo da li se razvlaci u niti i da li je miris na pokvarenu ribu ili po tutkalu koji se kasnije gubi. Ako utvrdimo da se razvlaci posumnjacemo da se radi o bolesti. Da ne bi gubili vrijeme potrebno se je obratiti u najbližu mjerodavni instituciju i zatražiti strucnu pomoc da bi se sa sigurnošcu utvrdila prava dijagnoza, mikroskopskom analizom uginulih larvi. Posljedica bolesti legla je direktan uticaj na slabljenje pcelinjeg društva u cjelini, jer je sve manje mladih pcela koje treba da zamjene stare pcele. Time se, normalan rad društva remeti i slabi tako da vremenom oslabi toliko da postane plijen grabeži. To tada predstavlja izvor i nacin zaražavanja ostalih društava na pcelinjaku u poluprecniku 3-4 km i bližoj okolini. Za uspješno suzbijanje americke truleži najvažnije je rano otkrivanje bolesti koje može da obavi svaki pcelar na svom pcelinjaku. Ako je na pcelinjaku ili bližoj okolini bilo prisutno obolijevanje od americke truleži preporucljivo je cešce u odredenim periodima vršiti preglede saca sa leglom, dok na mjestima gdje toga nije bilo detaljan pregled može se izvršiti u proljece prije naglog razvoja i jacanja društva i unosa velikih kolicina nektara i polenovog praha.
Prenošenje zaraze

U košnici prenošenje zaraze od licinke do licinke vrše pcele hraniteljice, dok se od košnice do košnice prenose putem grabeži i nalijetanja pcela. Takode i sam pcelar to cini kad iz košnice u košnicu prenosi zaražene ramove ili vrcaljkom ili kad vrši prihranu sa zaraženim medom ili upotrebom voska za satne osnove koji nije dezinfikovanna propisan nacin. Spore se mogu prenositi na rukama i alatu ako se pregled zdravih društava vrši nakon pregleda zaraženih a potom ne izvrši odgovarajuca dezinfekcija. Spora Bacillus larvae može klijati samo u mladim larvama, dok se procenat klijanja smanjuje sa starosti larve, tako da nakon 53 satane može doci do infekcije. Prelaskom spore u vegetativni oblik bakterije ne može se prenositi zaraza. Kad spora sa hranom dospije u organizam larve obicnoproklijaju za jedan dan i dalje se umnožava i dospjeva u tjelesnu šupljinu larve. Bolest ne prelazi na odrasle pcele, ali rojevi iz zaraženih pcelinjih društava mogu prenositi americku trulež. Takode, ni sva pcelinja društva nisu u istoj mjeri osjetljiva na zarazu americke truleži legla što se objašnjava higijenskim ponašanjem pcela, odnosno sposobnosti radilica da brzo otkriju i uklone uginule larve iz celija i tako eliminišu izvor zaraze. Ova cinjenica nas ne smije zavarati i dovesti do opuštanja, jer samo mjere opreza i preventive nam mogu dati potrebnu sigurnost.
Suzbijane americke truleži

S obzirom da je americka trulež teška zarazna bolest, da nikada ne prestaje sama od sebe, da je njen uzrocnik veoma otporan i da trajno zaostaje na sacu i da se vrlo lako i brzo prenosi na okolne pcelnjake sasvim je logicno i prihvatljivo da se u njenom suzbijanju primjene radikalne mjere, koje se odnose na uništavanje žarišta, odnosno izvora zaraze. To podrazumijeva gušenje pcela iz zaraženih društava navece paljenjem sumpora košnici. Uginule pcele zajedno sa ramovima i sacem sa leglom treba spaliti na pogodnom mjestu i zatrpati zemljom. Ostatatak saca bez legla treba pretopiti i vosak dezinficirati na propisan nacin, odnosno na temperaturi od 120°C, u zato predvidenim uredajima. Istovremeno treba izvršiti dezinfekciju cjelokupnog pribora i košnica koje su još upotrebljive. Dezinfekciju košnice obaviti tako da se sa unutrašnjih strana košnice dobro ostružu svi zaostaci propolisa i voska sa žicanom cetkom a potom dobro operu deterdžentom i ribacom cetkom. Poslije toga košnicu treba iznutra opaliti plamenom let-lampe. Nakon izvršene dezinfekcije košnice, ramovi i oprema mogu se upotrijebiti.

EVROPSKA TRULEŽ LEGLA

Za razliku od americke evropska trulež je bolest blaže prirode otvorenog i zatvorenog legla. U njenom nastanku ucestvuje više vrsta bakterija. Mada ova bolest nije još u potpunosti objašnjena pretpostavlja se da je njen glavni uzrocnik streptococcus pluton, a ostali uzrocnici imaju drugorazredni znacaj. Evropska trulež uglavnom se javlja u proljece i teže se otkriva, jer pcele u pojedinim društvima brzo ociste oboljele larve pa pcelar to teško može zapaziti. Najcešce se javlja u društvima koja u proljece imaju dosta otvorenog legla a malo pcela koje proizvode hranu i nisu u mogucnosti da ih dobro nahrane. U vrijeme nepovoljnih uslova za život i opstanak pcelinjeg društva bolest se brzo širi, odnosno bakterije se brže razmnožavaju u pcelinjim larvama. Ukoliko su uslovi za razvoj bakterija nepovoljni bolest se može javiti i na poklopljenom leglu. Ovo je takode vrlo zarazno oboljenje koje se može javiti kako u jednom tako isto u više pcelinjih društava na jednom pcelinjaku kao i u više pcelinjama na jednom podrucju, ovisno o djelovanju nepovoljnih uslova na normalan život i rad pcelinjih društava. Može se javiti u slucajevima kada su pcelinja društva i leglo izloženi nekoj vrsti stresa izazvanog bilo zbog prisustva u leglu velikog broja parazita varoa Jakobsoni, zbog selidbe i sl.
Znaci bolesti

Od evropske truleži oboljevaju najcešce larve starosti od 48 casova. Mlada larva sa hranom unosi prouzrokovaca bolesti u srednje crijevo u kojem se uzrocnici razmnože u velikoj mjeri. Zaražene larve trebaju više hrane zbog cega ih pcele izbacuju iz celija ili ostaju u njima gubeci svoj oblik, postaju mlohave i gube svoju bjelosedefastu boju a poprimaju prljavožuckastu, i karakteristican kiselkast miris. Promjene na uginuloj larvi zavise i od uzrocnika koji se u njoj razmnožio. Iskusni pcelar lako prepoznaje oboljelu larvu po osnovu promjene njenog normalnog položaja. Ako pcele poklope celije sa uginulim larvama i u njima ce poklopci kao i kod americke truleži postati ugnuti i sa manjim brojem, s tom razlikom što se trula masa uginule larve vrlo malo rasteže, ima miris sirceta, i nije cvrsto pripijena na dno celije pa pcele i uspijevaju da je ociste. Tok bolesti je razlicit tako da u nekim slucajevima je polagan pri cemu ugiba mali broj larvi a društvo ne oslabi a ugibanje licinki može i samo prestati. Medutim, ako je razvoj bolesti pod uticajem vanjskih faktora vrlo izražen dolazi do uginuca velikog broja larvi usljed cega se broj pcela naglo smanjuje i društvo propada. Za vrijeme jace paše bolest se može pojavit u jacem obliku iz razloga što paša okupira veci broj pcela i smanji se kolicina hrane za leglo te pcele pocnu da izbacuju oboljele larve da bi u celije smjestile nektar i tako dode i do prestanka bolesti. Kod društava u kojima je došlo do nestanka hrane dolazi do izgladnjavanja oboljelih larvi i pcele ih odmah otkrivaju i izbacuju iz celija gdje takode dolazi do nestanka simptoma bolesti.
Suzbijanje bolesti

Suzbijanje bolesti vrši se samo ako se bolest otkrije, odnosno ako je izražena u vecoj formi i to dodavanjem lijekova i biološko uzgojnim mjerama. Ako je bolest u pcelinjem društvu suviše izražena pri cemu je uginuo veci broj larvi a smanjen broj pcela preporucljivo je pcele ugušiti i dezinfekciju izvršiti na nacin kao kod americke truleži. Suzbijanje evropske truleži može se postici dodavanjem nekih antibiotika (streptomicin, geomicin, teramicin i dr.) ali se dešava da se i poslije toga pojavi ova bolest. Smatra se da je bolje da pcele izbace oboljele larve iz celija nego da se daju antibiotici jer njihovom primjenom je veci broj bakterija koji ostaje na celijama nego u slucajevima kad pcele vrše cišcenje. Zbog toga da bi se ostvarili veci efekti u zaštiti pcelinjih društava antibiotike je preporucljivo davati ranije u proljece dok se još nisu pojavili simptomi bolesti, cime ce se sprijeciti razmnožavanje uzrocnika bolesti. Ako dajemo neki od antibiotika nove zdrave licinke nece se razboljeti a pcele ce iz košnice iznijeti oboljele larve. Za lijecenje se upotrebljava 0,5 grama streptomicina na 1 litar šecernog sirupa, dok kod primjene teramicina treba uzeti 0,5 do 1 grama i rastvoriti u malo vode i dodati na 500ml šecernog sirupa. Rezultati su povoljniji ako se u rano proljece sirup rasprši prskalicom preko ramova. Pcelari u praksi najcešce ove lijekove dodaju u sirup kao prihranu pri cemu se mora paziti da antibiotik ne dospije u med jer je to štetno za ljudski organizam. Inace sa antibioticima treba biti oprezan i ne davati ih i zdravim družtvima, jer bakterije usljed velike primjene mogu postati rezistentne pa ce trebati sve vece kolicina aktivne supstance za njihovo suzbijanje. Razgradivanje antibiotika vrši za oko 8 sedmica pa prema tome treba uskladiti njihovu primjenu. Takode, za suzbijanje bolesti potrebno je pored opštih higijenskih mjera i odgovarajuca preventiva, zasnovana na blagovremenoj zamjeni starog saca koje inace može imati u sebi uzrocnike kako evropske tako i americke truleži legla, i sužavanje legla u proljece kod društava koja nisu dovoljno razvijena.

NOZEMOZA ( NOZEMA )

Nozemoza je parazitska bolest odraslih pcela prouzrokovana jednostanicnom praživotinjom Nosema apis koja u svom životnom ciklusu formira spore. To je vrlo raširena bolest kod nas i u svijetu i nanosi velike probleme i štete na pcelinjacima. Samo nekoliko spora može uspješno inficirati pcele i trutove. Zander je još 1909. godine prvi zapazio spore protozoa kod medonosnih pcela. Detaljnija istraživanja su nastavljena i kasnije, ali kao prepreka na tom putu pojavljuje se komplikovanost postupka i sporost razvojnog ciklusa Nosema apis. Ovo je vrlo rašireno crijevno oboljenje o čijoj opasnosti zaraze na pcelinje društvo postoje podeljena mišljenja. Medutim, potpuno je jasno da Nozemoza znatno manje ugrožava pcelarstvo nego americka trulež. No i pored toga ovo oboljenje se ne smije potcjeniti jer može pcelinjim društvima nanijeti znatne štete pa cak dovesti i do uništenja. Kod zaražavanja pcelinjeg društva uzrocnik ulazi zajedno sa hranom u tijelo pcele u obliku male spore iz koje nakon pucanja u srednjem crijevu klica ulazi u crijevnu stanicu i tu se dalje razmnožava i uništava je. i tako se ciklus obnavlja. Uzrocnik se vrlo brzo razmnožava i dovoljno je desetak dana da sve stanice u srednjem crijevu budu napadnute i da se izbacene truske nadu u izmetu, i dosta dugo se zadržavaju pod nepovoljnim uslovima u košnici i van nje. U crijevima jedne pcele sa visokim stepenom infekcije može biti 30-50 a po nekim i do par stotina miliona spora Nosema apis.
Znaci bolesti

Otkrivanje bolesti odmah u pocetku je skoro nemoguce, jer oboljele pcele ne pokazuju spoljne znake po kojima bi se mogla dati dijagnoza. Medutim u kasno proljece ispred košnica, na travi, mogu se naci teško inficirane pcele koje su uginule ili su izgubile moc letenja i pri dosta visokoj temperaturi vazduha. Pcelinja društva inficirana ovom bolesti usljed gubitka velikog broja odraslih pcela imaju nesklad izmedu legla i pcela što takode dovodi do propadanja nepokrivenog dijela legla te društvo i dalje slabi i propada. Inficirane pcele u košnicama u odnosu na zdrave u proljece i ljeto žive upola krace, a po eksperimentalnim i laboratorijskim uslovima 10-40% krace. Bolesne pcele troše više hrane zbog loše probave, a imaju i slabije razvijene mljecne žljezde usljed cega slabije hrane i njeguju leglo, i ucestvuju u sakupljanju nektara. Bolesnim maticama su slabije razvijeni jajnici pa manje polažu jaja usljed cega propadne preko 15% jaja. Leglo nije podložno infekciji Nozema apis. Isusni pcelari obracaju pažnju po dolasku na pcelinjak na stanje ispred košnica i rutinski pretražuju po travi da li ima pcela koje bauljaju ili se skupljaju u gomilice i ne mogu da lete bilo iz razloga oštecenja izazvanih parazitima ili bakterijama. Time dolaze do prvih simptoma koji ih upucuju na dalje postupke i preduimanje potrebnih mjera ako se za to ukaže potreba. Ako se ispred košnice i na podnjaci nadu pcele sa naduvenim stomacima i po pritisku im štrcne mlaz tecnosti žuckastosive boje može se posumnjati na infekciju nozemoze. Medutim, nozemoza može biti povezana sa pojavom proliva pa se najpouzdanija dijagnoza može utvrditi u dijagnostickoj laboratoriji na bazi sakupljenih uzoraka 30-60 mrtvih pcela u toku februara, za svaku košnicu. Uzorak se može uzeti i na bazi živih pcela uzetih na letu ili iz košnice.
Suzbijanje bolesti

Sprecavanje širenja nozemoze u košnici moguce je sprovoditi zimovanjeem pcela na kvalitetnom medu koji je lako probavljiv izbjegavajuci medljikovac koji može biti glavni uzrocnik baleganja pcela po sacu i košnici. Pošto je kod pcela oboljelih od nozemoze probavna moc manja usljed cega u izmetu ima nesvarenog meda pcele to rado ližu i tako se pod nepovoljnim uslovima zimovanja zaraza više širi. Zaraza u košnici se brzo širi i kad je matica zaražena jer i ona stalno balega u košnici. Zbog toga je preporucljivo pocetkom jeseni dati lijek kao što je antibiotik fumagilin DCH kojim se mlade pcele mogu zaštititi od infekcije. Inace, treba znati da se zaražene zajednice ne mogu izlijeciti trajno samo davanjem lijekova nego je potrebno i preventivno djelovati. Preventiva se sastoji u tome da se obezbjede optimalni uslovi za prezimljavanje i razvoj pcelinjih društava krajem zime i u proljece uz zamjenu starog saca novim kao i dezinfekcijom saca u košnici, uredivanjem higijenskih pojilica na pcelinjaku, kao i obezbjediti da društvo ude u zimu sa što više mladih pcela i obezbjedenom dovoljnom kolicinom, pored meda i polenovog praha. Takode je važno da pcele u zimu ne udu istrošene i da njihov život bude što duži. Ako za to postoje uslov u ranu jesen je od narocite koristi polenska paša dok matica još polaže jaja, a kod radilica se u organizmu stvara rezerva za zimu u vidu masnog tkiva. Rezultati naucnih istraživanja pokazali su da je najbolje društvima dati fumagilin sa posljednjom jesenjom prihranom u kolicini 3-4 litra šecernog sirupa, a u februaru u pogacama prema uputstvu proizvodaca o njegovoj upotrebi. Preporucljivo je u proljece plodište ogranicitina broj ramova koji odgovara snazi pcelinjeg društva kako bi okviri stalno bili dovoljno pokriveni pcelama. U jakoj zajednici temperatura u gnijezdu je oko 35°C a ona upravo nepovoljno utice na razvoj bolesti. Prema nekim istraživanjima je takode utvrdeno da truske ovog uzrocnika u isušenom stanju ugibaju na 0°C nakon 4,5 mjeseci, na 30°C nakon 2 mjeseca, na 37°C nakon 21 dan, a na 49°C za 1 sat itd. Iz ovog jasno proizilazi da je stvaranje optimalnih uslova za prezimljavanje i razvoj pcelinjih društava neminovnost. Dezinfekcija saca i košnica može se uspješno izvršiti parama nekih hemijskih sredstava (80% sircetna kiselina ili 40%-nog formalina). Dezinfekciono sredstvo se nalije na plitak tanjiric ili ga natopimo na materijal i stavimo iznad saca koje smo predhodno stavili u nastavke i dobro zatvorili. Staro i nepravilno sace se pretopi, a alat i košnice možemo dezinfikovati i sa plamenom let lampe ili kuhanjem u vreloj vodi nekoliko minuta.